image_pdfimage_print

Naming and forgetting

Sowa Rigpa and the territory of Asian medical systems — Sienna R. Craig, Barbara GerkeAbstract Sowa Rigpa is generally translated as ‘the science of healing’ and often used synonymously for ‘Tibetan medicine’. Historically, Sowa Rigpa can be considered a borrowed term from Sanskrit, accompanied by an adopted sense of ‘science’, …

༄༅། །བསླབ་བྱ་དང་སྐྱོ་མགུར་འགའ་ཞིག་བཞུགས་སོ།།

– གཙང་སྨན་ཡེ་ཤེས་བཟང་པོ། གང་གི་རྣམ་སྤྲུལ་གོས་པའི་མང་། །སྐུ་གསུང་ཐུགས་ཡོན་གང་འཚམ་སྤྲུལ། །རིག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཡིད་ལས་སྐྱེས། །རྒྱུད་བཞིའི་དྲིས་ལན་དཔལ་དུ་གྱུར། །གསོ་རིག་གཙུག་ལག་ཉིན་མོར་གསལ། །དྲང་སྲོང་མཆེད་གཉིས་གུས་པས་འདུད། །གྲྭ་སློབ་འཚོ་བྱེད་མིང་བཟུང་རྣམས། །ནད་མུན་འཇིགས་ལས་བསལ་འདོད་ན། །གཞུང་ཆེན་ཉིད་ལ་འདྲིས་གོམས་དགོས། །གཞུང་དོན་རྩ་འགྲེལ་ཉམས་ལེན་མཛོད།། རྩ་རྒྱུད་དགོངས་དོན་མ་ཤེས་ན། །ས་བོན་མ་བརྒྱབ་སོ་ནམ་འདྲ། །ལོ་སྡོང་ཡལ་འབྲས་གང་ནས་རྒྱས། །ས་བོན་དཔེར་གཞོག་ཉམས་སུ་ལོང་། །བཤད་རྒྱུད་དགོངས་དོན་མ་ཤེས་ན། །ཉི་ཟླ་མེད་པའི་མུན་ནག་འདྲ། །ཚིག་དོན་སྒྲིབ་མེད་གང་གིས་གསལ། །ཉི་འོད་དཔེར་གཞོག་ཉམས་སུ་ལོང་། །མན་རྒྱུད་དགོངས་དོན་མ་ཤེས་ན། །མཛོད་ནང་ནོར་བུ་མེད་པ་འདྲ། །གཉེན་པོ་དགོས་འདོད་གང་ལས་འབྱུང་། །ནོར་བུ་དཔེར་གཞོག་ཉམས་སུ་ལོང་། །ཕྱི་རྒྱུད་དགོངས་དོན་མ་ཤེས་ན། །མཚོན་ཆ་མེད་པའི་དཔའ་བོ་འདྲ། །ནད་ཀྱི་དགྲ་དཔུང་གང་གིས་བཅོམ། །མཚོན་ཆར་དཔེར་གཞོག་ཉམས་སུ་ལོང་། །ལ་ནས་རྒྱུད་བཞིར་མ་སྦྱངས་པས། །གསོ་བྱེད་ཤེས་ཟེར་ངལ་བའི་རྒྱུ། །དཔེར་ན་ཚོང་དུས་མགྲོན་པོ་འདྲ། །འགྲོ་བའི་ལམ་ནི་མ་ཤེས་ན། །དགོས་པའི་ཚོང་ཟོག་གང་ནས་ལེན། །བཞི་རྒྱ་རྩ་བཞིའི་གཉེན་པོ་ལ། །ཟས་སྤྱོད་སྨན་དཔྱད་རྣམ་པ་བཞི། །དཔེར་ན་ཟས་ཚུལ་མ་ཤེས་ན། །ཟས་སྐོམ་སྤང་བླང་གང་གིས་ཤེས། །དེ་བཞིན་སྤྱོད་ལམ་རྣམ་གསུམ་ཡང་། །རྒྱུད་དོན་མ་རྟོགས་གང་གིས་ཤེས། །

༄༅། །བརྟག་ཐབས་རིག་པའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་འདུའི་སྒོ་འབྱེད་གཏམ་བཤད།

གསོ་རིག་སློབ་དཔོན་རག་རྡོ་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན། ཝཱརཱཎསཱི་དབུས་བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་གི་སྨན་རྩིས་རིག་སྡེ་འགན་འཛིན། དེའང་རྒྱ་གར་འཕགས་པའི་ཡུལ་ནི་བོད་ཀྱི་ཁྱིམ་མཚེས་རྒྱལ་ཁབ་ཡིན་ཅིང་། ཆེས་སྔ་མོ་ནས་ཆོས་དང་རིག་གཞུང་སོགས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཡོད་པ་མ་ཟད། དེང་གི་དུས་སུའང་བོད་ཀྱི་ཆོས་དང་རིག་གཞུང་འཚོ་འཆིའི་འགག་རྩའི་དུས་རབས་འཕོ་འགྱུར་གྱི་གཉན་འཕྲང་རིང་པོའི་ཁྲོད་དུ་བོད་མི་རིགས་རིག་གཞུང་དང་བཅས་པར་སྲོག་གི་ཆད་མཐུད་བྱེད་པོ་བཀའ་དྲིན་འཁོར་མཐའ་བྲལ་བའི་བྱམས་བརྩེའི་དྲོ་སྐྱིད་ཅན་གྱི་ཕ་ཡུལ་གཉིས་པ་ཡིན། རྒྱལ་ཁབ་ཆེན་པོ་དེར་འཛམ་བུ་གླིང་འདིར་སྲིད་པའི་ཆོས་ལུགས་གྲུབ་མཐའི་ལྟ་གྲུབ་མི་འདྲ་བ་རྣམས་དང་། ལེགས་བྱང་དང་རིགས་གཞུང་མི་འདྲ་བ་དུ་མ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཚོ་གནས་ཐུབ་པ་མ་ཟད། ཕན་ཚུན་བརྩི་བཀུར་གཞོགས་འདེགས་བྱེད་པའི་རང་གཤིས་རང་བྱུང་ལྷན་སྐྱེས་སུ་ཡོད་པའི་ངོ་མཚར་རྨད་དུ་བྱུང་བ་དང་། འཛམ་གླིང་ཡོངས་ཀྱི་མིག་དཔེར་འོས་པ་རྒྱལ་ཁབ་དེར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རིག་གནས་སྣ་ཚོགས་ཤིག་ཡོད་པའི་ཁྲོད་ནས་སྐྱེ་རྒུ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དུ་གཉེར་བྱ་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་བདེ་ཐང་དང་སྨན་བཅོས་ཀྱི་རིག་པ་ཁོ་ན་ལའང་དེའི་ལག་ལེན་དང་རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་མི་འདྲ་བ་དུ་མ་ཡོད་ཅིང་།

༄༅། །ཕྱི་རྒྱུད་རྩ་ཆུའི་ལྷན་ཐབས་འཚོ་བྱེད་མགུལ་པའི་མཛེས་རྒྱན་བཞུགས་སོ།།

བར་ཞི་ཕུན་ཚོགས་དབང་རྒྱལ། ༄༅། །ན་མོ་གུ་རུ་བེེཌྰུརྱ། །ལྷ་མཆོག་སྨན་བླ་བེེཌྰུརྱ། །བཤེས་གཉེན་ཚུལ་བཟུང་བཀའ་དྲིན་ཅན། །བསྟན་འཛིན་འཇིགས་མེད་དབང་ཕྱུག་ལ། །བཏུད་ནས་རྩ་ཆུའི་བརྟག་ཐབས་འདྲི(འབྲི)། ། དང་པོ། རེག་པ་རྩའི་ལྷན་ཐབས། དེ་ལ་ནད་མེད་རྒྱུན་རྩ་ནི། །སྐྱེས་བུ་དར་མ་ཁམས་སྙོམས་པའི། །དབུགས་དབྱུང་རྩ་གསུམ་དབུགས་རྔུབ་ལ། །རྩ་གྲངས་གཉིས་འཕར་བཞེད་སྲོལ་བཙན། །དེ་ཡང་ཆེ་ཆུང་དྲག་དལ་དང་། །བྱིང་­རྒྱས་སྡོད་འཐེན་ཐང་གྲིམས་ལྷོད། །མེད་པའི་སྙོམས་པར་ལན་གྲངས་བརྒྱའི། །བར་དུ་འཕར་ན་ངེས་པ་འོ། ། དེ་ལྡོག་དྲུག་འཕར་ཚ་བ་ཆུང་། །བདུན་འཕར་ཚ་བ་འབྲིང་པོ་དང་། །བརྒྱད་འཕར་ཚ་བ་ཆེན་པོ་སྟེ། །དགུ་འཕར་ཚ་བ་མི་བཟད་པ། །བཅུ་འཕར་ཚ་བ་ལ་འདས་པའོ། །བཞི་འཕར་གྲང་བ་ཆུང་བ་དང་། །གསུམ་འཕར་གྲང་བ་འབྲིང་པོ་དང་། །གཉིས་འཕར་གྲང་བ་ཆེན་པོ་སྟེ། །གཅིག་འཕར་དམུ་ཆུའི་འཆི་རྩ་སོགས། །གྲང་བ་གཏིང་འཁར་འཆི་རྩ་ཡིན། །

༄༅། །བྱང་ཁོག་ཡུལ་ཐིག་གི་རྩ་ཚིག་རྒྱས་པ་བཞུགས་སོ།

དང་པོ་ལུས་ཀྱི་མདུན་ཐིག་བསྟན་པ། བགོ་སྐལ་ས་བཅད་ཡུལ་གྱི་གནས་ལུགས་ནི། །ཁད་མཉམ་སྟན་ལ་སྐྱིལ་ཀྲུང་ལེགས་བཅས་ཏེ། །སྒལ་ཚིགས་སྲངས་ལ་མགྲིན་པ་ཨན་ཙམ་བཀུག །དཔུང་པ་ཕྱིར་གདེངས་ལག་གཉིས་པུས་མོར་བཀབ། ། གནམ་ཐིག དཔུང་འཛུམ་གཉིས་ནས་མངུན་ངོས་ཙ་ར་ཁུང་། །སྐེ་སྟོང་གཡས་གཡོན་མཁྱིད་གང་གནམ་ཐིག་གདབ། ། ཚངས་ཐིག སྨིན་དབྲག་སྣ་རྩེ་སྐེ་སྟོང་ལྟེ་མཚམས་སྟེང་། །གནས་ལྔ་མི་འཁྱོག་ཐིག་གདབ་ཚངས་ཐིག་བརྗོད། ། གློ་བ་མའི་མཐའ་ཆགས། ནུ་མ་གཉིས་ནས་ཐུར་དུ་སོར་གང་བཅལ། །དེ་ནས་ཕྱིར་ལ་ཚོན་གང་བཅལ་བ་ནས། །སྐེ་སྟོང་ཙ་ར་ཁུང་དུ་ཐིག་གདབ་པ། ། གློ་བ་མ་ཡི་མཐའ་ཆགས་གནས་པ་ཡིན། །སྟེང་ཐུར་ཚོན་གང་གཉིས་ཡིས་ངོས་བཟུང་ལ། །སྐེ་སྟོང་ཙ་ར་ཁུང་དུ་ཚོན་གང་ས། །ནུ་སྟེང་ཚོན་གང་བཅལ་སར་ཐིག་གདབ་པ། །གློ་བ་མ་ཡི་མཐའ་ཆགས་གནས་པ་ཡིན། ། སྙིང་། ནུ་མ་གཉིས་ནས་ནང་དུ་ཚོན་རེ་བསྐུམ། །སྐེ་སྟོང་སོར་བཞིའི་འོག་ཏུ་ཐིག་གདབ་པའི། །གྲུ་གསུམ་དབུས་ནི་སྙིང་གི་ཡུལ་ཡིན་ལ། །

༄༅། །བག་ཆགས་ལུས་ཀྱི་གྲུབ་ཚུལ།

ཀློང་ཆེན་རབ་འབྱམས་པ་དྲི་མེད་འོད་ཟེར། (ཀློང་ཆེན་མཛོད་བདུན་ལས་ཐེག་མཆོག་མཛོད་ལ་ རིམ་ཁང་༢༥ ཡོད་པའི་ནང་གི་བཅུ་གཅིག་པ་དེ་ཡིན།) ཁོང་གི་གསུང་འབུམ་ནས་བཏུས། དེ་ལྟར་གཞི་ལས་འཁྲུལ་པ་ཇི་ལྟར་བཟློག་པའི་རིམ་པ་དང་བཅས་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་འཁྲུལ་དུས་ལུས་ཀྱི་གྲུབ་ཚུལ་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ། སྤྱིར་ཁམས་གསུམ་རིགས་དྲུག་སོ་སོ་ལ་ལུས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་རེ་ཡོད་པ་ལས། སྐབས་འདིར་མི་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ། སྐྱེ་བ་བཞི་ལས་མངལ་ནས་བཙའ་བའི་རིམ་པ་དང་སྦྱར་ནས་བཤད་པ་ནི། ཉི་ཟླ་ཁ་སྦྱོར་ལས། ཕ་དང་མ་ཡི་རྒྱུ་རྐྱེན་ལས། །མེར་མེར་པོ་དང་ནུར་ནུར་པོ། །ལྟར་ལྟར་པོ་དང་གོར་གོར་པོ། །མཁྲང་འགྲུར་ཉིད་དང་ཉ་ལྟ་བུ། །རུས་སྦལ་བཞིན་དང་སྦལ་པ་བཞིན། །དེ་བཞིན་ཞག་ནི་བདུན་ཕྲག་བདུན། །ལྟེ་བ་ལས་ནི་ལུས་རྣམས་བསྐྱེད། །ཟླ་དགུ་དེ་བཞིན་ངོ་བཅུ་ན། །ལུས་རྫོགས་མ་ཡི་མངལ་ནས་འཐོན། །དེ་ལྟར་གཟུགས་ནི་ཐ་དད་དུ། །འཁོར་བ་ཉིད་ནས་འཁོར་བའོ།། ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་གཏན་ལ་ཕབ་ན། དང་པོ་དྲི་ཟ་ཉེ་བར་འཇུག་པའི་སེམས་ལུས་འཚོལ་བའི་ཕྱིར་འོངས་པ་དང་། ཕ་མ་འདུ་འཕྲོད་བྱེད་པ་འཛོམ་ནས་མའི་བཤང་ལམ་ནས་ཞུགས་ཏེ། ཕའི་དྭངས་མ་དཀར་པོ་ཡུངས་འབྲུ་ཙམ་མིག་ཆུང་འཚེར་བ་དངུལ་ཆུ་ལྟ་བུ། མའི་རིགས་ཅན་གྱི་རྩའི་དྭངས་མ་དམར་པོ་ལ་ཐིམ་པར། མའི་མངལ་དུ་ཁྲག་དང་འོ་མ་འདྲེས་པ་ལྟར་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ལས། ལུས་འགྲུབ་པའི་ཚུལ་བཤད་ན་ཐོག་མ་ལུས་ཆགས་པའི་རྟེན་ནི་འབྱུང་བ་བཞི་ལས་སྟོང་པ་ནམ་མཁའ་ལྟར་གནས་པ་ལས། ཕ་མ་དེ་དག་གི་རང་བཞིན་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྩ་འདབ་ཀྱི་རླུང་ལས་འདོད་པའི་སེམས་གཡོས་པས། རྩ་གནས་ཀྱི་ཡི་གེའི་རླུང་གི་རང་སྒྲ་ཡཾ་ཞེས་པའི་ངང་ལས་མེའི་འདོད་པ་དངོས་སུ་མཆེད་ནས། རཾ་ཞེས་རང་སྒྲ་གཡོས་པས་འབར་ཞིང་འགྱུར་བའི་ཉམས་ལས།

༄༅། །བོད་ཀྱི་གསོ་རིག་རྒྱུད་བཞིའི་བྱུང་ཚུལ་དྲང་པོར་བརྗོད་པ་གངས་རིའི་ཆུ་རྒྱུན་ ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ།།

– མཁན་ཆེན་ཁྲོ་རུ་ཚེ་རྣམ། དེ་ཡང་བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་རྩ་བ་ནི་བོད་མི་རིགས་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྲོལ་གཏོད་དར་སྤེལ་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན། ཆེས་སྔ་མོ་ནས་བོད་དུ་གསོ་རིག་སོགས་རིག་གནས་ཡོད་པར་གྲགས་ཀྱང་ཐོག་མར་བོད་དང་མཐའ་སྐོར་གྱི་མི་རིགས་ཁག་དང་། རྒྱལ་ཁབ་ཁག་བར་ཕན་ཚུན་འགྲོ་འོང་ཆེས་ཉུང་བའི་སྐབས་ཏེ། བོད་ཡོངས་གཅིག་གྱུར་གྱི་ཐོག་མའི་རྒྱལ་པོ་མི་རྗེ་གཉའ་ཁྲིོ་བཙན་པོའི་དུས་ནས་བོད་དུ་སྨན་དཔྱད་ཀྱི་ལག་ལེན་ཡོད་པ་རྗེས་དཔག་བྱེད་ཐུབ། གང་ལགས་ཤེ་ན། གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་སྲིད་ཁྲིར་འཁོད་སྐབས་ཆབ་འབངས་དང་རྒྱལ་སྲིད་ལ་གནོད་པ་ཡོད་པའི་དོགས་པ་དྲུག་བཏོན་ཏེ། དེ་དག་གི་གནོད་པ་སེལ་བའི་ཐབས་ཇི་ལྟར་ཡོད་ཅེས་དྲི་བ་མཛད་པ་ན། བློན་པོ་ཤེས་པ་ཅན་རྩིབས་ལྷ་སྐར་མ་ཡོལ་སྡེས་གནོད་པ་རེ་རེ་བཞིན་སེལ་བའི་ཐབས་ཡོད་པའི་ལན་ཞུས་པའི་ནང་། དུག་གི་གནོད་པ་བྱུང་ན་ཇི་ལྟར་བྱ། ཞེས་དྲིས་པ་ན། དེ་ལ་ཕན་པའི་ཐབས་སྨན་བསྟེན་རྒྱུ་ཡོད། ཅེས་ལན་བཏབ་ཡོད་པ་དང་། གཞན་ཡང་། ཕན་ཤེས་སྨན་དཔྱད་པ་དང་། སྐོར་ཤེས་རྩིས་པ་ཟེར་བ་ཡོད་པ་མ་ཟད། གཡུ་ཐོག་རྙིང་མའི་རྣམ་ཐར་ལས། གཡུ་ཐོག་ཆེན་པོས་རྒྱ་གར་གྱི་སྨན་པའི་དྲི་བར་ལན་གནང་སྐབས། ཞང་ཞུང་གི་ལུགས་ལ་ནད་ཐུར་དུ་སྦྱོང་བ་བཤལ་གྱི་རྒྱུད་དང་། གཡུང་དྲུང་བོན་གྱི་ལུགས་ལ་ནད་ཞི་བར་བྱེད་པ་དུགས་ལུམས་བྱུགས་གསུམ་གྱི་རྒྱུད། བོད་ཀྱི་ལུགས་ལ་ནད་གསོ་བར་བྱེད་པ་གཉེན་པོ་བཞི་ལྡན་གྱི་རྒྱུད་ཅེས་པ་སོགས་ཡོད་ཚུལ་གསུངས་པའི་སྐོར་འཁོད་ཡོད།

༄༅། །རྩ་རླུང་ལུས་སྦྱོང་ལ་བརྟེན་ནས་མིའི་ལུས་སེམས་བདེ་ཐང་ཡོང་ཐབས་སྐོར་ལ་རགས་ཙམ་དཔྱད་པ།

– འབལ་གཞུང་སྨན་པ་དབང་གྲགས་བསོད་ནམས། རྩ་རླུང་ལུས་སྦྱོང་གི་རིགས་ལམ་ནི་རང་རེའི་གངས་ཅན་ལྗོངས་ཀྱི་གསང་སྔགས་གཞུང་ལུགས་སྙིང་བསྡུས་ཀྱི་རིག་གནས་ཁྱད་དུ་འཕགས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། མིའི་ལུས་སེམས་ལ་བསྙོན་དུ་མེད་པའི་ཕན་བདེའི་བཅུད་ལེན་སྟེར་བའི་རང་བྱུང་ཚན་རིག་ཅིག་ཀྱང་ཡིན། དེར་བརྟེན། ཉེ་ལམ་ལོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་ཁ་ཤས་རིང་འདིར་འཛམ་གླིང་དུ་མིའི་ཤེས་རིག་དང་ཚན་རིག་ལག་རྩལ་ཇེ་རྒྱས་སུ་ཕྱིན་ནས་རང་བྱུང་ཚན་རིག་ལ་སྔོན་དཔོག་ཚོད་ལེན་དང་ཡིད་འཇོག་བརྟན་པོ་བྱུང་ཡོད་པ་མ་ཟད། རྩ་རླུང་ལུས་སྦྱོང་ལ་བརྟེན་ནས་མིའི་ལུས་སེམས་ལ་ཕན་བདེ་དང་ཚེ་སྲོག་བསྲིངས་ཐུབ་པ་གསལ་རྟོགས་བྱུང་ཡོད་པ་རེད། རྩ་རླུང་ལུས་སྦྱོང་གི་རིག་ལམ་འདི་གནའ་སྔ་མོ་ནས་གངས་ཅན་ཡུལ་དུ་དར་ལ། སྤྱི་ཚོགས་འཕེལ་རྒྱས་ངེས་ཅན་ཞིག་གི་བརྒྱུད་རིམ་འོག་ནས་མིའི་རིགས་ཀྱིས་ཤེས་རིག་ལ་རྩིས་མཐོང་ཆེན་པོ་གནང་བ་དང་། མིའི་རིགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དེས་འཇིག་རྟེན་ཁམས་ལ་ཁ་ལོ་བསྒྱུར་ཐུབ་པའི་ནུས་པ་འདོན་བཞིན་ཡོད་པས་མི་རྣམས་ཀྱིས་རང་བྱུང་ཁམས་ལས་དངོས་སྟོབས་ཀྱི་རིག་པ་མང་པོ་རྙེད་པ་དང་། མཚོ་བོད་མཐོ་སྒང་གི་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་དེ་དང་བསྟུན་པའི་རྩ་སྦྱོང་རིག་པའི་རྐང་ལམ་ཕྲ་མོ་དེའང་དུས་དེ་ནས་འགོ་བརྩམས་པ་ཡིན།